Orotariko Euskal Hiztegia

19 emaitza bilaketarentzat

1 sortu (gral.; SP, Ht VocGr, Lar, Añ, VocBN, H, VocB; -th- Urt I 211, VocS 138, Lecl, Arch VocGr, Gèze, Dv, H), xortu. Ref.: A; Lrq (sorthü); Elexp Berg. Tr. De uso general en todas las épocas y dialectos. Además de la forma general sortu, hay un ej. de soortu (soortu berri) en un texto baztanés del s. XVIII, y uno de xortu en la revista Herria.

1. (Aux. intrans.). Nacer. "Proceder, nacer, originarse", "provenir" Lar y Añ. v. jaio. Tr. De uso general, aunqie menos frecuente entre los vizcaínos y guipuzcoanos. Andren gaitz erraile orok bear luke pensatu / bera eta berze oro nontik ginaden sorthu. E 119. On zukeen gizon hark baldin sorthu ian ezpaliz. Lç Mt 26, 24 (TB, Dv, Ip, Echn, SalabBN, Samper, Leon sort(h)u; He, Ur, Ol, Ker, IBk, IBe jaio). Ala andrea ditxabaga / sortu bazan neskaetan! Lazarraga 1197r. Erraguzu non sorthu den / Iuduen Erregea. EZ Noel 65. Aita hillez gero sorthua. Ax 4s (V 2). --Zer da kristinaua obligadu leelengo egiten? --Bilatu fin prinzipala zetarako sortu zan. Cap 23. Galdegin zioten Kristo non behar zen sorthu. Lg II 113. Zenbat [haur] ez dire hilak sortzen edo bathaiatu gabe hiltzen! Brtc 84. Gauza guzien eskasian sorthu ondoan, gurutze baten gainean sakrifikatzen du bere bizia azken hatseraino. Dh 240. Obe zan sortu ta bereala il baliz. GGero 373. Ai, ordu gaixtoan sorthu naizena! Dv LEd 192. Orobat, etxean sorthu behia, hobea kanpotikakoa baino. Dv Lab 254. Bera sorthu aitzinean gerthatu gauzak. Hb Egia 8. Ekusi zuniona Jesukristo sortan? CatR 21. Sorthu direnak menbro bat edo bertze gabe. Elsb Fram 152. San Julien sortu zen Antiokeko hirian. Jnn SBi 96. Aian sortu ta azia. EusJok 68.

(s. XX). Ta olloa nondik sortu da? Inza Azalp 35. Baxenabarren sortu, / Lapurdin da hazten. Etcham 211. Autsetik sortu giñan, / auts egingo gara. Kk Ab II 85. Enbeita añakorik ez da egundaño sortu. Lab EEguna 97. Eriotzaren ondoan bertan, bizitza berria sortzen da. TAg Uzt 147. Populu hartarik sorthu beharra zen Salbatzailea. Zerb IxtS 114. Kantuz sortu naiz eta kantuz nauzu bizi. Canc. pop. in SMitx Aranz 190. Etxahuniko Juanes etzan larrugorri sortu. Etxde JJ 68. Zorioneko giñian eta / zer egin daustazu, Eba? / Pentsetan nago sortu ez baziña / izango nebala oba. BEnb NereA 164. Platonek uste du sortu-aitzin arimek ikusi dituztela Ideiak. Lf in Zait Plat XXII. Argi-indarrik ez dezu sortu. Moztuta zegon tokian alkartu, baizik, giltzari eragiñaz. MAtx Gazt 22. Han xortu beniz. Herr 6-11-1965 (ap. DRA, s.v. xorleku; la ref. es incorrecta). Beren herria zain dezatela han sortu diren gizonek. Xa Odol 162. Loiolan sortutako seme bat. Uzt Noiz 23. Uztapiden nintzan sortu. Uzt Sas 37. Villasante ez da etzi edo etzidamu sor daitezkeen euskaldun jatorrekin ari. MEIG III 89.

(Ref. a plantas, flores...). Nacer, brotar. "Nacer [...] las plantas, erne, sortu" Añ. "Naître, germer, pousser. Harbia, arthoa, belharra sortzen hari dira, [...]" H. Eror zedin lur onera, eta sorthurik egin zezan fruktu ehunetan hanbat. Lç Lc 8, 8 (He, Dv, Leon sort(h)urik; TB goratu, Oteiza jaio, Ol, Ker, BiblE erne). Nola mindegian bir landatzeko landareak sortzen eta hazten baitira. Ax 409 (V 266). Zeren arrosa arantzepean sortzen eta loratzen baita. ES 107. Bertze bat berriz erori zen toki harritsu batzuetara, non ezpaitzuen lur hainitzik, eta laster sorthu zen, zeren etzuen lurrak loditasunik. HeH Mc 4, 5 (He ilkhi). Mortuan sortzen den branaren pare izanen da. Mih 71. Gogotik iragan bainezake ene bizia arrantze eta elhorrien erdian, baldin hetarik sorthu behar diren loreak agradagarri izaiten ahal balitzaizu! MarIl 25. Belharra mendietan / sortzen zen denboran. Arch Fab 165. Lilietarat dute bere ixuria, / iresten belhar puntta, sorthu arabera. Hb Esk 236 (v. tbn. Egia 13). Tokiaren gainean sorthu den arbola. Dv Lab 337. Khuia sortzen da; ematen du aihen, hosto eta fruitu. Ib. 76. Lore sortu orduko histu baten pare. Elzb Po 179. Arbole kuek sortan dren errian, apoderatan dra berze arbole guziuetaz. Mdg 130. Lorien ondoan sortzen dira asun lakatzak. Ag G 60. Haziak, sortu deneko, nahi du langilen artha. Ox 69. Sortu da lilia / geroztik bizi dena eta zoin garbia! Ib. 71. Ordutik dira gure baratzan / sortu bedar txar ta sasi. Enb 67. Azi ori, lurrean ereiten danean, lurrean diran azi-ale guzietan txikiena da; baña erein ta sortu danean, beste belar guziak baño aundiago egiten da. Ir YKBiz 179. Ur ta lur-zale ziran begijak / pozik eukozan baratz-ganian / noiz sortuko, be, lili argijak. Laux AB 36. Euskal-Herriko harri tartean / sortu iratze ostoa. Iratz 88. Len otea ta txillarra sortzen ziran tokian. Munita 56. Azia ezpada ereiten, landarea ezta sortzen. And AUzta 40. Azitik sortu arbola astiro dator. Ibiñ Virgil 83. Sustrai batetik sortu diren landareak. MEIG III 143. v. tbn. SP Phil 315. Or QA 200. Ez dadiela pino ostoz jauntz haritz sortu zen arbola. Xa Odol 290.

(Ref. a los ríos...). "Sourdre. Urtsuko mendi gainean sortzen dira zazpi ithurri, sur le haut de la montagne d'Urtsuya naissent sept sources" H. Ibai au sortzen dala Oiarzungo mugapean. Izt C 119. Euritik sortzen dira üthürriak eta errekak eta hoietarik ühaitzak. Ip Dial 109 (It, Dv, sortzen, Ur sortuten). Minkiu ibaia Alpeetan sortzen da. Ibiñ Virgil 53n. Beste ibai edo erreka bat gelditzen zaigu, Apodaka inguruan sortzen dena. MEIG VII 113.

Nacer, salir (los astros). Nola erori zinen artizarra, goizean goiz, oillaritean sortzen eta ilkitzen ohi zinena? Ax 140 (V 92). Oa, ta eguzkia sortzen dan aldetik erakark nai deana. Lar DT CCIV. Dardukatela ongi edo gaizki, oroat sortuko da ta sartuko da iruzkia ta joanen dire egunak (252). LE-Ir. Sortaldetik edo eguzkia sortzen dan aldetik. AA III 351. Eguzkia sortzen dan aldean bizi diran errietatik artuak dira. Etxeg in Muj PAm 21. Iguzkia doi-doia sortzen da zerutik. Ox 157. Ijito euzkirik ez bada ere, / sortuko dirdir izarra. Or Eus 318. Eguzkia sortu zanean, kixkali zan eta ezpaitzuen zañik ez ezetasunik ere, sortu orduko igartu zan. Ir YKBiz 171. Sortu bitez argizagiak zeru-ortzian. Or Aitork 399. Eguzkiak ere, naiz sortzerakoan, naiz olatu artean ostentzerakoan zantzu ziurrak emango dizkitzu. Ibiñ Virgil 78. v. tbn. Ub 63.

(Aux. intrans. bipersonal). Nacer, salir (alas, cuernos...). Bere zori gaitzean inhurriari hegalak sortu zitzaizkan. O Pr 278. Hasten gara formaren hartzen gure desirez eta erresoluzioneez, hegalak hasten zaizkigu sortzen. SP Phil 432 (He 437 sortzen). Soizie zunbat adar / sorturik dudan burian. AstLas 20. Kokotsean bizarra doidoia sorthua. Hb Esk 9. Sendatu zaizko zauri handiak, sorthu adar berriak. Hb Egia 123. Hura hunkitu, eta, zinezko mixterioa, bere erhiak berriz sortu zitzaizkon, eta sortu sekulakotz! Barb Leg 70. Bai, emakumeen esku dagoen berriari laster sortuko zaizkion egoak. NEtx Antz 39. Retorikari, harako herensuge hari bezala, lepoak moztu ahala sortzen baitzaizkio. MIH 273.

(Acompañado de predicativo). "Naître de telle ou telle condition, nature. Guziak hilkor sortzen gira, nous naissons tous mortels" H. Zeinek bekhatu egin du, hunek ala hunen aitamék, hunela itsu sor ledin? Lç Io 9, 2 (He, Dv, Leon sort(h)u; LE, HeH, Ol, Ker, BiblE jaio). Orarenak [umeak] itsu sortzen baitira. Ax 301 (V 200). Itsu sortu zen bat argitu zian. Tt Onsa 85. Noble sorthu arren. ES 177. Sor edo gor sortzen dena, bai eta-ezbada mutu izanen dela. Ib. 140. Jainko puxanta, haur sorthua / zerutik zare ethortzen. Gç 80. Bista bihurtu dioena itsu sorthuari. Lg II 180. Zeren oro sortzen baitira bekatü beraz faltadün. CatLan 33. Nula deitzen da bekhatü hura zuñen ogendün sortzen beikira? CatS 23. Egun batian etziñan sortu / laisterkari itxusiya. EusJok 168. Mundu ontan sortu zan ori / pelotariya iaiua. EusJok 171. Gizon sortuak bere Aitari galde bat igorri zuen. Ox 79. Frantses Saindu sortua zela. Ardoy SFran 281. Etzen aitoren-seme sortua besten piltzar bizitzeko. Ib. 287. Egazti sortu dan gizonari / ames zaio eguratsa. NEtx LBB 285 (v. tbn. 36). Ni ere ez naiz sortu aingeru umila / nitan da gizonaren kitzika kiskila. Xa Odol 251. Frantses edo español sortu banintz hobe. Ib. 224. Berez sortu zan jakintsua ta / ark zertako du maisua? Uzt Noiz 97. v. tbn. Egiat 275.

(Con alativo). Gizonaren probetxuko emaztia bethi da, / oro behin haietarik sortzen gira mundura. E 119. Ezagützen beinaizü nizan bezalakorik eta mündü haur egin beno lehen eta nihaur mündiala sorthü gabe. Mst III 3, 6 (SP mundura sortu). Pesalunbriak ikusitzeko / mundu ontara sortuba. Ud 66. Mundura garenean sortu. Zby RIEV 1908, 205. Egün zortzi mündüra / gügatik sorthü zinen. UNLilia 19. Mundu ontara sortu zan ori / korrikalari bikaña. EusJok 164. Fede haundiko burrason ganik sortu bainintzan mundura. Xa Odol 214. Berriz alako gizon-klaserik / sortuko al da mundura? Uzt Sas 147. v. tbn. Hm 70. Echag 161. Léon Elissamburu in Elzb Po 218. Noe 49.

(Precedido de ines.). Iesus Krist gure Iaunak irakasten drauku zein paubreziá eta miseria handian guziak sortzen garén. Lç Ins A 8r. Grazian sorthü baita. Bp II 112. Zeren nola baikare konkupizenzian sorthuak. Ch I 13, 3. Zeren eta bekhatü orijinalaren khozian sorthü girenen gañen, gihaureki kharreiatzen beitügü tentazionen üthürbüria. Mst I 13, 3. Pekatuan sortuak. Gco II 25. Jesus garbitasun utsa, ta ni pekatuan sortua, pekatuan jaijua. Ur MarIl 104. Zeren eta Adamen bekhatia delakoz, bekhatian sortzen beikira. CatS 4. Gu, Birjina Maria ez-bezala, bekhatuan sortuak gare. Jnn SBi 36. Maitasun hortan sortu beharrak diren umeak gogoan. Xa Odol 197. v. tbn. AA III 263. MarIl 86. Arr May 122.

(Acompañado de sintagma con suf. -(ra)ko). Nacer para. Gizona sortzen da trabailluko eta hegaztina aireko. Ax 34 (V 20; v. tbn. el mismo ej. en ES 184 y en el mismo contexto en SP Imit II 10, 1). Theobald bigarrena, sorthua gerlako. Hb Esk 70. Lan handietako sorthua da Zabier. Laph 221. Sorthuak gorphutz lanetako. Elsb Fram 152. Aiek etzekitten nor dan Jaungoikoa, nola eta zertako sortuak ziran eta ill ondoreko etzekitten deus ere. Inza Azalp 21. Gaur bada norbait alderdi artan / lan ontarako sortua, / mutil bizkorra azaldu zaigu / Zeanuriko txatua. Basarri 79. Berez ortako sortua zera / ta obeditu bearra. Uzt Noiz 116.

(Precedido de sintagma vbal. con suf. -t(z)eko). Nacer para. Jateko eta edateko / uste duk sortu haizela? Monho 110. Hiltzeko sortua da / mundu guzia. Bordel 75. Ene xangrinez hilerazteko sorthuia zinen arauez! ChantP 292. Etzen etxalde baten nausi bakarra izaiteko sortua. Zub 87. Artzain izaiteko sortua zen. JEtchep 52. Arima, egaztia omen da, eta egan egiteko sortua. Vill Jaink 125. Ez da besteen legeetara makurtzeko sortua. MIH 318. v. tbn. Laph 55. Ag G 346. Etxde JJ 26. MAtx Gazt 27. Ardoy SFran 286. (Con el sintagma pospuesto). Etziñan sortu gure errian / zuaitz geldia izateko. NEtx LBB 284.

(-(r)entzat sortu). Musikarentzat sortu intzan da / ortan dituk ire lanak. Basarri 57.

(Con negación, en exprs. del tipo ez da sortu 'no ha nacido, no hay nadie (que)'). Nihoiz ez ahal da sorthu profeta hunen handirik. Lg II 152. I bezin mutill latzik / ez dek iñon sortu. It Fab 98. Ana Joseparen ustez, arrek bezelako baratzuri-zuku gozorik egiteko emakumerik etzan oraindik sortu. Ezta sortuko ere. Ag G 28. Ez da sortu irrintzi botatzen eragotziko didan guarda zibil-ik. Lab EEguna 108. Min-biziaren atzaparretatik biziarekin aterako zanik ezpaitzan sortu artean. Etxde JJ 232. Ez da egundaino Azkainen gizon famatuagorik sortu. Zerb Azk 109. Plaentxiatarren añako zirikalaririk ezta sortu Euskalerri guztian. SM Zirik 94. Ez den sortuko / nik aña maiteko aunik. NEtx LBB 391. Mundu onetan ez da / sortu izan aurrik, / ordainduko dionik / ama bati zorrik. Uzt Sas 33. Ez da sortu hitzen bidez, bere hutsean, ezta sortuko ere, poesia barrenkoi eta bakan horren antzekorik. MIH 174. Ez da oraindik sortu belarrien lanbidea belarrien ordainetan beteko duen tramankuilurik. MEIG VI 130. v. tbn. BEnb NereA 182. Ni deitzen nük Aygalon / sarrasien erregia, / eztük mündiala sortü / seküla ene paria. Xarlem 640.

(Como primer miembro de comp.). v. sorterri, sortetxe, sorleku, sortoki.

2. (V-gip, G, AN; Lar, Añ, H (+ -th-), Zam Voc). Ref.: A; Iz ArOñ; Etxba Eib; Gketx Loiola (okerra); Elexp Berg. (Aux. trans. e intrans.). Surgir, salir; crear(se); formar(se); producir(se). "Causar" Lar y Añ. "Criar, producir de la nada, bagetik egin, sortu, atera" Añ. "Brotar, surgir" A. "Mutikoak garo-metara ziarro piztua bota ta okerra sortu zan" Gketx Loiola (s.v. okerra). "Eztakigu zetatik sortu jakon gaitz ori" Elexp Berg. Tr. De uso gral. Gehiago frukturik hireganik sor eztadila sekulan. Lç Mt 21, 19 (He, TB, Dv, Ip, SalabBN, Hual, Samper, Leon, BiblE sor, Echn, Ol sortu; Ur jaio). Gutietsak handikeria, sor dezakek bekaizkeria. O Pr 618. Libru santuen irakurtzetik sortu, erne ta datozan zorionak. Añ EL1 2. Gauza guziak ezerezetik atera edo sortu ditu. Gco II 78. Nundik sortu oi da nagitasuna? Ib. 75. Asmo au bertatik sortu dedin zure biotzean. AA I 490. Gure izpirituetan sortzen diren gogoeta [onak]. Dh 215. Geure bijotzian jaijo edo sortu leitekezan gurarijak. fB Ic II 239. Askotan sortzen zaie aurrai beatz artean [zigarra]. It Dial 23 (Ur sortu; Dv ethorri, Ip jin). Ortz eta agiñetan sortzen dan zikinkeriaz. Ib. 36s (Dv sortu; Ur egin, Ip jin). Behar dire garaitu guduan hirrisku eta enganio non nahi sorthu nahi dutenak. Hb Egia 61. Aitz-arte onetan zuk sortu didazu zer jana. Arr GB 45 (v. tbn. May 143). Bertatik gogoraziño / au sortu jatan buruan. AB AmaE 462. Sortu daigun biotzetan baatak besteaganako maitetasuna. Ag AL 47. Gizonen arteko premiñak ikustetik sortu eta jaioten dan errukitasun berezkoa. Itz Azald 180.

(s. XX). Jaungoikoak sortu zinduzan nere azken egunak alaitzeko. Ag G 136. Sortu zan reboluzioa. Urruz Zer 117. Euren artian asarria sortu da. Kk Ab I 68. Poza berez sortzen da osasuna ta zer yan dagonian. Kk Ab II 159. Egijaren indarrak / maitasuna sortu. Enb 149. Pakian dagon fameliyari / okasiyua sortutzen. Imaz Auspoa 24, 158. Zetatik sortu da iskanbilla au? Otx 25. Eztabai alperra sortu omen det. Ldi IL 58. Zeren zalantza sortu ete zaio bat-batean? TAg Uzt 6. Etsai gogorrak sortu zaizka. JAIraz Bizia 75. Sortu da, ordea, diru-egarria baso-jabeetan. Munita 129. Nun eta noiz sortu da xixtera? Zerb Azk 108. Bedi argia, ta sortu zan argia. Or Aitork 386. Barre-gurea sortu eutson kolkoan Prakazarren itxureak. Bilbao IpuiB 70. Asmo orrekin etzuan sortu / gure Jainkoak gizona. Basarri 137. Urmaelean ozkak sortu ta aundituaz ta zabalduaz doaz. Erkiag BatB 111 (v. tbn. 54). Jainkoak au esan zuan urrena: urak sortu bitza bizidun arraiak. MAtx Gazt 15. Min diñat ire oker au neregatik sortu dala jakiñaz. NEtx LBB 52. Azken-aldi ontan, leio orretxek sortu dit lana. Ib. 90. Ezer sortuko balitz ere ez al dezu senarraren itzala? Ib. 24. Sua sortuko dan beldurrez. Lab SuEm 165. Ea euskaldunek antzerki modu zerbait ukan duten Ziberoko pastoralak sortu baino lehen. Lf in Casve SGrazi 8. Kultur alorrean zerbait sortzen duen herriak beretzat eta besterentzat sortzen du. MEIG VIII 64. Serbo-Kroatek ere Yugoslabia sortu aurretik auzi berbera izan zuten. MEIG IX 56. v. tbn. Ibaiz 23-2-1902, 1. Ibiñ Virgil 113. Berron Kijote 161.

(Precedido de sintagma con suf. -t(z)eko). Creado para. Adimena zorrozteko sortua zen jostaketa hori< /span>. MEIG I 129. Poemak, ordea, Arantzazun jaioak eta haziak izanik, ez dira kabi beroan gelditzeko sortuak. MEIG III 79. Esan dezakegu [...] beharbada eri-behatzak edo egotz-lastoak eta ezpairik gabe igorri-bidaldu aditzak nafar-giputzen adimenak bide batez argitzeko sortuak izan direla. MEIG V 106.

(Ref. a fenómenos naturales). Formar(se). Haize ezti bat / sortu da Orientetik. Monho 66. Orain aituko dozu zelan sortuten diran oñaztarrijak, oñaztubak ta trumonadak. Ur Dial 118. Badakizia odeiak nula sortzen diren? Ip Dial 108 (It sortzen). Batpatean sortu dan odei beltzaren atzean. TAg Uzt 27. Euria nola sortzen den guk orain badakigu. Vill Jaink 31. Itsaso beldurgarria. Ekaitza sortuko dio hurrengo itsasoratzean. MIH 312. v. tbn. Eguzk GizAuz 48. Zait Plat 53. Ibiñ Virgil 76.

(Lar, Añ, H (+ -th-)). Surgir, aparecer. "Aparecer, aparecerse" Lar y Añ. Onetan, sortu zan Saul, sorotik bere bi idiakin zetorrena. Lard 157. An bertan sortu zitzaion asto baten matrall-ezur batekin, lenengo ukituan, milla filistintar il zituen. Ib. 143. Gizon bi sortu ziran illunpetik ustegabean. TAg Uzt 18. Leiotik begiratzera joan oi zan eskatutako senargairik sortzen ote zitzaion ikustera. NEtx LBB 142.

Crear(se), producir(se) (ref. a obras literarias). Ramuntxo, iru egintza ta sei laukidun antzerkia, Pierre Lotik sortua. Alz Ram 5. Nik erakutsiko niola euskeraz sortutako izneurtuak mamiago zitezkela ta indarrago aien erdel-itzulpena baño. Ldi IL 32. Batez ere Ar Gonideg-en ondoan sortu da breizerazko idazki pilloa. Mde Pr 285. Aien inguruan sortu izan ziran kopla ta kantak. Gazt MusIx 163. Euskal-Asteko leiaketarako sortu bear ditudan ipuiak. NEtx LBB 114 (v. tbn. 225). Bertsolarien etorri ugariak eta egokiak sortu zituen bertsoak. MEIG III 51. v. tbn. Aitzol in Ldi UO 4. Lek SClar 109.

Crear(se), fundar(se), instituir(se). "Peñafloridak sortu zeban Bergako Seminaixua" Elexp Berg. Jesusen konpainia sorthua zen. Laph 139. Lagunkida sortu zuanetik bere eriotza doatsurañokoa. Aran SIgn 115. Itxas-gizonentzako ikastegia sortu ebanean. A in Azc PB 5. Ama Eleiza Deuna Jesukristok irasi edo sortu eban. KIkV 37. "Euskaltzaleak" deritzan elkartea sortu zan. Ldi IL 135. Bizkaiko Ahorro Kaxak Euskaltzaindiari lagunduaz sortu duen zortzi milla pezetako saria. Erkiag BatB 3. Euskal-irratsaio leiaketa sortu zuen. NEtx LBB 127. Gizona! Gizona! Ez al dute orretarako lan ezaren segurua sortu? Lab SuEm 173. Euskal kulturaren irakasletzako titulu bat sortu. Alzola Atalak 137. Herritar batek sortu zuen Jesusen Konpainia. MIH 68. Eusko Ikaskuntza sortu zuten; sortu eta aurrera eraman. MEIG VIII 65. Urte hauetan Urkijo jauna ere galdu du Euskaltzaindiak, gure elkargoa sortu zenetik euskaltzain izana. Ib. 69. v. tbn. Manzi GPatroi 162. Zait Plat 2. Eireko Estatu Askea sortu izan zenean. Mde Pr 243.

Crear(se) (una revista...). IRU MILLA arpidedun sortzen ba-da, sortuko dala egunkaria ere. Ldi IL 81. Indice Histórico Español aldizkaria sortu eban. Alzola Atalak 132 (v. tbn. 135). Arana Goirik berak sortu zuen Euzkadi aldizkariaren zenbait ale. MEIG VII 88 (v. tbn. VIII 45).

(G ap. A, que cita a It; Lar). Sacar, inventar. "Embustir, nastalitu, enbusteak sortu" Lar. Parisko Biltzarrean / ez Luis-en gortean, / ez da arrastatu / deus ere halakorik. / Ez dakit Mentaberrik / nondik duen sortu! Monho 28. Ezagun da inbiriyak / prejitzen zauztela, / etzenduten gezurrik / sortuko bestela. Bil 32. Beste aitzekirik sortu ezinda. PE 88. Baserritarren batek sortuba izango da kontu ori ere... Sor Bar 48. Amaika gezur gizonezkuak sortzen dituzute emakumiengatik! Moc Damu 27. Ori ere sortu dute? [...] Nork esan dizu? Ib. 24. Eta zer zion gazetak? Sortu al zezakien guzia. Goñi 37. Sortu diran inbusteri guziak esanaz. Muj PAm 36. Amaika gezur sortu dute liberalak gertakari ontaz. Or SCruz 81. Beragatikan sortu dezute / ni naizala kulpantia. Tx B I 35. Ni il naizela sortu omen du / Aurriñ-azpiko atsuak. Tx B II 21. Gezurrak sortzen yaiuak. ABar Goi 18. Imaginar. Ala, nere begiak iñun eztana, / sortzen ote dabiltz? NEtx LBB 244.

Crear, inventar (una palabra). Oraintsu kimika osoa euskeraz egin dik. Lana da gero. Gutxienez bi milla itz berri sortu dizkik. Lab EEguna 84. Hitzak, hel-meneko gauzen izendatzeko sortu ditugu, gizonek. Lf in Zait Plat XV. [Izkaro] Olabide zenak sortu itza. Ibiñ Virgil 119. Berak sortu baitzuen hitz berri hura. MIH 244. Horien ordez sortu izan diren hitz "garbiak" [...] ez dira euskal hitzak. MEIG VII 130 (v. tbn. VI 61). v. tbn. NEtx LBB 110. PMuj in MEIG I 93.

"Armar, sortu. Emazteak askarea sortu nai, querer armar riña" Izt 14v.

3. (V-gip ap. Etxba Eib; Lar, Añ, Izt 43v, H; -th- Dv, H). (Aux. trans.). Engendrar; traer al mundo. "Criar, producir, engendrar" Lar. "Criar, engendrar", "engendrar" Añ. "Mettre au monde. Emazte batek sorthu zuen seme bat (Etcheberry)" Dv. "Sorthu zintudan mundiala maleruski" H. "Zorionekuak zu sortu ziñuezan gurasuak" Etxba Eib. Madarikatua ni sortu ninduen Aita, ta erdi ninduen Ama. Cb Eg II 106 (Dv LEd 192 bizia eman darotan). Zeinbat [zor deutsut] kristiñau artean sortu ta azi nozulako? EL1 99. Kriatura bat mundura sortu / orrenbeste ikusteko! Xe 337. Huna non Birjina izorra gerthatüren den eta sorthüren dü seme bat (Mt 1, 23). Ip Hil 85 (BiblE semea izango du). Amak sortu zaitu lurrerako, Jesukristok Bataioaz zerurako. Inza Azalp 8. Salomonek sortu zuen Roboam; Roboamek sortu zuen Abia; Abiak sortu zuen Asa. Ir YKBiz 17. Semea nerea da, nik sortua nere senarrarengandik. ABar Goi 34. Polib-ek ez al niñun, ba, sortu? 'Engendró'. Zait Sof 85. Bion arnasa emanaz sortu degun bizi berri au ondo gorde ezazu. NEtx Antz 10. Giza-arrazak sortu duan leenbiziko semea, Kain. Vill Jaink 176. Zomorro batzuk, beren ondorengoak sortu bezain laister, il egiten dira. Ib. 166. Ama batek sor diron ume zintzoena. Xa Odol 201. Ni sortu ninduen nere aita ber-bera erreko nuke. Berron Kijote 76. "Hoa, har ezak lizunkeriazko emaztea eta sor itzak lizunkeriazko seme-alabak". MEIG III 117. v. tbn. Echta Jos 19. Altuna 111. Etxde JJ 245. MAtx Gazt 21.

(Aux. trans. tripersonal). Horiek dira Rahelek Jakobi sortu zizkion semeak. Bibl Gen 46, 22.

4. (V ap. A; Lar, Añ, Izt 27v, Zam Voc). (Aux. trans. e intrans.). Ser concebido; concebir. v. kontzebitu. Gizon zan partez sortu zala Birjinearen sabelean. Cap 10 (v. tbn. sortu en el mismo contexto en ConTAV 5.2.11, 149). Zeña sortu zan Espiritu Santuaren obraz ta graziaz. CatBurg 5 (Cb CatV 6, CatLlo 5, CatBus 5, Añ CatAN 4, Mg PAb 162, Legaz 4 sortu; CatLav 6 (V 12), CatAe 4, CatR 5 konzebitu). Espiritu Santuaren graziaz sortu ta Santa Maria gloriosagandik jaio zala. Cb Eg III 244. Sortu zala Birjina baten erraietan, ta jaio zala gero. Ub 132. Bera bakarrik izan da pekatu orijinal gabe sortua edo konzebitua. Gco I 462. Oraindik amaren sabelean sortu baño len. AA III 347. Espiritu Santuak zeure sabelean sortu eban gorputz ederra!EL2 208s. [Sein] batzuk galduten dira sortuta laster. JJMg BasEsc 20. Espiritu Santuaren egitez sortu eban. KIkV 113. Elisabet zure aideak ere sortu du aur bat, eta guziak agortzat zeukaten ura seigarren illabetean dago orain. Ir YKBiz 7s (v. tbn. 23). Seme bat sortuko duzu zere sabelean ta yaioko duzu. Ib. 5s. Artu zure emaztetzat Maria, bere barruan sortu dan aurtxoa, Espiritu Santuaren bitartez baita. MAtx Gazt 20s. v. tbn. Zuzaeta 74. Azc PB 42. KIkG 8. ArgiDL 61. Inza Azalp 51. Basarri 12.

5. "(V), comparecer" A (que cita el ej. de fB). Premina bagarik lagun arteetan sortuten ez danagaiti, prestuez zekena dala. fB Ic II 223.

6. "Deparar" Lar. "(Dios te la) depare buena, Jainkoak on sor dagizula, sor diezazula" Ib.

7. (Izt 7r). Sacar, conseguir, agenciar. "Agenciar, recoger dinero, diruak sortu" Izt 7r. v. inguratu (7). Oiek ere estu ziran, zer-jana sortu ezin zutelako. Lard 504. Lapurretatik sortzen zuten alzan guztia. Ag G 63. Zure buruentzako lain ezin sortu dezu, ta emaztia biar dezula? Alz Burr 12. Uste dezu nere lanarekin ez detala sortuko nere emazteak biar duen bizikaia? Ib. 15. Urte auetan lurra oso zekena ibili zaigu ta ez genekian nundik sortu ere zor genduan garia. NEtx Nola 18. Ongi dakigu, ogia jaten / emen ez dagola errez, / ta sortzen degun pixka ori da / saiatuaren indarrez. Basarri 138. Arritu zitzaion opiziala aren galtzetin beltz ederrak nondik sortu ote zituan gure mutillak. Anab Poli 53. Neri soldata ordaintzeko etzuan izaten dirurik, baña parrandan ibiltzeko sortzen zuan nundik edo andik. Salav 34. --Zer da au? (ostikoz joaz). Hau, onoko au? --Bidoiak... --Nundik sortu dituzute? --I Willi, ea nundik sortu ditukan? --Inportaziokoak dirala jartzen du gañean. Lab SuEm 185.

8. (Sust.). Progenie. Itzala da erdi-egitea: nork bere sortua ezin du gorroto, naiz ta beragandik zitalki yasan. 'A los que has engendrado'. Zait Sof 31.